عنوان مقاله: امام حسین(ع) ونماز شگفت انگیز عاشورا(بخش2)
نویسنده: کاظم کامران شرفشاهی

  تجلی نماز ظهر عاشورا در ادبیات فارسی
در طول تاریخ حیات بشری چه بسیار وقایع بزرگی پدید آمده که علیرغم تمامی بزرگی و عظمتشان هرگز مورد اعتنا و توجه ادبا و سخنوران قرار نگرفته و یا ورود این وقایع به قلمرو هنرو ادبیات بسیار کوتاه و کمرنگ بوده است. اما نهضت بزرگ عاشورا واقعه‌ای است که قرن‌ها چون نگینی درخشان بر تارک ادبیات درخشیده است و چه بسیار شاعران نکته سنجی که به سبب ارادت به پیشگاه مقدس حضرت امام حسین(ع) اشعار فراوانی در مدح و منقبت آن حضرت سروده‌اند و بر این شور آسمانی هیچ نقطه‌ی پایانی وجود نداشته است.

 به تحقیق می‌توان ادعا نمود که تا کنون در خصوص هیچ واقعه‌ای همانند قیام کربلا تا این اندازه اثر هنری خلق نشده است و در این میان نماز ظهر عاشورا نیز همواره به عنوان موضوعی شگفت و خارق العاده مورد تحسین و تمجید سخن سرایان چیره دست قرار گرفته است. و شاعران در توصیف مقام ارجمند وخلوص صادقانه‌ی آن حضرت در روز عاشورا به ترسیم نماز ظهر عاشورا پرداخته‌اند. نماز ظهر عاشورا دارای مضامین بدیع و والایی است. مضامین متعددی که هر یک دنیایی است از زیباترین جلوه‌های آسمانی. این نماز آمیزه‌ای است از حماسه، دین خواهی، مظلومیت، شرف، آرمان‌گرایی، حقانیت، اصالت وتعهد. از آنجا که بیان تمامی این آثار در این مجال نمی گنجد، لذا در این فرصت با ارائه‌ی ابیاتی گلچین شده از گلزار ادبیات پارسی بسنده می‌کنیم با این توضیح که آنچه در پی می‌آید تنها معدودی از اشعار شاعران معاصر را در بر می‌گیرد:

حبیب الله خباز
چون در نبرد کرببلا عرصه گشته تنگ               با تیغ و تیرو سنگ گرفتی ادامه جنگ
از خون زمین ماریه گردید لاله رنـــــگ               ز آییــــنه‌ی نمـــــاز چو بایــد زدود زنگ
گفتا یک از رجال که وقــــت نماز شد               بــــاید از این فریضه کنون سرفراز شد

کریمی مراغه ای
نازم به عاشقی که در عشق باز کرد                    در خاک و خون تپیدن او کشف راز کرد
تا هر بشـــــر بدانــــد اهـــمیـــت نماز                    با خون وضو گرفت و شروع نماز کــــرد

غلامرضا سازگار(میثم)
ناله و فریاد و سوز و شور و درد و اهل رازم             من نمازم، من نمازم، من نمازم، من نمازم با صلات و با قیام و با قــــعود و با قنوتـــــم              تــا قیامت هر چه دارم باز مدیون حسینم

کاظم جیرودی
حسین(ع)از خون پاکش تا وضو کرد                      وصــــال روی جانان آرزو کرد
نماز از حرمت خـــــــــون شهــــیدان                      خدا داند که کسب آبرو کرد

جعفر رسول زاده
تیرها بر تنم فرود آیید                         تا امامم نماز بگزارد

استاد محمود شاهرخی(جذبه)
کردند جان نثار چو عقد نماز بست                         ز آزادگان عشق دو تن پیش روی او...

یاورهمدانی
نیایش را که با صــوت جلی خواند               صفای سیــــنه ی صافی دلی خواند
چه شوری ظهر عاشورا به پا کرد                نمازی که حسین بن علی(ع) خواند

عباس براتی پور
ای شده کشته در راه احیای دین             سر، فراز نی و تن به روی زمین
این ندا مــــی رود تا به عرش علا             اشهدُ انک، قـــد اقــمت الصّلاه

حبیب چاییچیان(حسان)
ولی والاترین معراج عشقم                       نماز ظهر عاشورای من بود

رضا خیری(شکیب)
سرو آزاد تویی، لالـــــه و شــــــمشاد تویی            تا ابـــــد در افـــــق عـــــــاطفه فریاد تویی
چون به احیای نماز است قیام تو حسین(ع)            من فدای عطش سرخ کلام تو حسین(ع)

 زهرا صفایی
ترک سجاده و نماز نکرد                           گرچه از جان بریده بود حسین(ع)

 صالح محمدی امین
از کربلای مقدس، می آید آوای مردی                 آوای نورانی او «انی احب الصلوه» است

 محمود تاری(یاسر)
در هر نفسش سوز و گداز است حسین(ع)       سر چشمه ی هر راز و نیاز است حسین(ع) می خــــــــواند نــــــماز آخـــــرین را در خون        یعنـــــــی کـــــه فدایی نماز است حسین(ع)

علی غفر الهی(ماهر اصفهانی)
یک جهان عشق و فداکاری و مهر و عاطفت          جلوه گر شد در نماز ظهر عاشورای تو

 سیف الله خادمی(خادم )
آن تابش بی غــــــــروب در پهنه ی دشت             از معــــرکه ی کرببلا باز نگشت
بگذشت ز هر چه داشت حتی سر و جان             اما ز نماز خویش هرگز نگذشت

سید حجت الله آزاده
جهد کن بر نماز اول وقت                           این پیام شهید عاشوراست

 محمود عندلیب
دانی پیام شاه جگر تشنگان چه بود؟            در تنگنای حادثه ی کربلا، نماز

نیلوفر صفایی
در سایه ی قنوت تو راه نجات ماست              از آخرین نماز تو، دین خدا به پاست  

 دکتر حسین رزمجو
نماز ظهر عاشورای آن پاک                       که بر شد از زمین تا اوج افلاک

 علی وحید دستگردی(برزگر)
اگر از کربلا یاد آری ای دوست                   نمازت را سبک نشماری ای دوست

سید محمود مرتضوی نائینی(ناظر)
در زمین کربلا در روز عاشورا حسین(ع)         زیر تیغ و تیر دشمن خواند بی پروا نماز

کامران شرفشاهی
قامت به نماز ظهر عاشــــورا بست               آمــوخت به مـــا نــماز را اول وقت

اسماعیل رفاهی
سرورو سالار دشـــــــت کربلا                     با نــــمازی کــــار صد اعجاز کرد

 علی نجات سیاوشی
قامت سبز حـــضورش در نماز                   سرخ گون هــنگامه ای را کرده ساز و...........  

  نماز خوف آنچه که احساس می‌شود نباید ناگفته بماند ذکر تاریخچه‌ای از نماز خوف است که نماز ظهر عاشورا، امتداد و نقطه‌ی اوج آن است. خواندن نماز در بحبوحه‌ی جنگ بی‌تردید امری شگفت و بسیار قابل توجه است اما این نکته که نخستین بار این امر از کجا و چگونه آغاز شده است و شرح استمرار آن بسیار واجب وضروری است. زیرا نکات تازه‌ای را بر ما آشکار می‌سازد که مهم‌ترین این نکات یافتن ریشه‌ها و شناخت زمینه‌هایی است که نماز ظهر عاشورا نسبت به آن دارای ارتباطی مستقیم و معنی دار است. در تفسیر نمونه آمده است⁹: «هنگامی که پیامبر(ص)با عده‌ای از مسلمانان به عزم مکه وارد سرزمین حدیبیه شدندو خبربه گوش قریش رسید خالدبن ولید به سرپرستی یک گروه دویست نفری برای جلوگیری از پیشروی مسلمانان به سوی مکه، در کوه‌های نزدیک مکه مستقر شدند، هنگام ظهر بلال حبشی اذان گفت و پیامبر(ص) نماز ظهر را به جماعت برگزار کردند. خالد بن ولید از مشاهده‌ی این صحنه در فکر فرو رفت و به افراد خود گفت: در موقع نماز عصر که در نظر آن‌ها بسیار پر ارزش و حتی از نور چشمان خود آن‌را گرامی‌تر می‌دارند باید از فرصت استفاده کرد و با یک حمله‌ي برق‌آساکار مسلمانان را در حال نماز یکسره کرد. «در این هنگام آیه 102 سوره‌ي مبارکه‌ي نساء نازل شد و دستور نماز خوف را که از هرحمله‌ي غافلگیرانه‌ای جلوگیری می‌کند به مسلمانان داد و این خود یکی از موارد اعجاز قرآن کریم است که قبل از اقدام دشمن نقشه‌های آن‌ها را نقش برآب می‌کرد. گفته می‌شود خالدبن ولید با مشاهده‌ی این صحنه ایمان آورد و مسلمان شد.» در آیه 102 سوره مبارکه نساء (4) آمده است: «وَإذَا کُنتَ فِیِهم فَأَقَمتَ لَهُمُ الصَّلَواةَ طَائِفَةٌ مِّنهُم مَّعَکَ وَلَیأخُذُوا أسِلحَتَهُم...» یعنی: «و هنگامی که در میان آن‌ها باشی و(در میدان جنگ) برای آن‌ها نماز را بر پا کنی، باید دسته‌ای از آن‌ها با تو(به نماز) برخیزندو سلاح‌هایشان را با خود برگیرند، و هنگامی که سجده کردند(و نماز را به پایان رساندند)، باید به پشت سر شما (به میدان نبرد) بروند و آن دسته‌ي دیگر که نماز نخوانده‌اند(ومشغول پیکار بوده‌اند) بیایند و با تو نماز بخوانند. به آن‌ها بگو باید وسایل دفاعی و سلاح‌هایشان را(در حال نماز) با خود حمل کنند، (زیرا) کافران آرزو دارند که شما از سلاح‌ها و متاع‌های خود غافل شوید و یک‌باره بر شما هجوم آورند. و اگر از آنان ناراحتیدو یا بیمار (ومجروح) هستید، مانعی ندارد که سلاح‌های خود را بر زمین بگذارید، اما وسایل دفاعی خود را با خود بردارید، خداوند عذاب خوار کننده‌ای برای کافران فراهم ساخته است.» گفتنی است که در شأن نزول این آیه اکثر مفسران اتفاق نظر دارند. لذا مبنای نماز خوف را می‌توان از این تاریخ به شمار آورد. و اما دستور خواندن نماز خوف به این شرح است که نمازهای 4رکعتی به 2رکعت تبدیل می‌شود، نمازگزاران در میدان نبرد به 2گروه تقسیم می‌شوند، گروه اول 1رکعت را با امام می‌خوانند و امام پس از اتمام 1رکعت، توقف می‌کند، آن گروه رکعت دوم را به تنهایی انجام می‌دهند و به جبهه‌ی جنگ باز می‌گردند. سپس گروه دوم جای آن‌هارا می‌گیرندو1 رکعت از نماز خود را با امام و رکعت دوم را فرادی می‌خوانند.¹⁰ حضرت امیرالمؤمنین امام علی بن ابیطالب(ع) نیز نسبت به نماز بسیار علاقه و تأکید داشتند و در هنگامه‌ی نبرد نیز نماز را از یاد نمی‌بردند. در کتاب«وسایل الشیعه» در این باره آمده است که در بحبوحه‌ی جنگ صفین، آن‌گاه که ابن عباس متوجه شد که امام علی(ع) مراقب ومنتظر وقت نماز است، سؤال نمود که ای امیر المؤمنین(ع) مثل آن‌که نگران مطلبی هستید؟ حضرت پاسخ داد: «آری مراقب زوال شمس و داخل شدن وقت نماز ظهر می‌باشم» ابن عباس گفت: «ما در این موقع نمی‌توانیم دست از جنگ برداریم و مشغول نماز شویم.» امیرمؤمنان(ع) پاسخ فرمود:«اِنَّما قاتلَنا هُم عَلَی الصَّلوةِ.» یعنی: «ما برای نماز با آنان می‌جنگیم.» امام‌حسین(ع) پرورش یافته‌ی دامان چنین پدری است که حتی در«لیلة الهریر» آنجا که توطئه‌ها و دسیسه‌ها اورا از هرطرف درمیان گرفته است ازنماز به عنوان هدف عالی خود یاد می‌کند. حسین بن علی(ع) سبط رسول(ص)خداست که حتی درکوران مبارزه بامشرکان وکفار ملعون قریش، دست از نماز نمی‌شوید. درسی که امام حسین(ع) در روز عاشورا به همه‌ی پیکارگران درراه حق می‌دهد، در واقع ادامه‌ی همان درسی است که جدّ او و پدرش نسبت به آن اهتمام ورزیده‌اند. این درس بزرگ، درسی است که ریشه در قرآن کریم دارد که از جانب خدا نازل شده است.   پیشگویی شگفت انگیز رسول اکرم(ص) در تفسیر نمونه نقل شده است که هنگامی که پیامبر اسلام(ص)آیه‌ی 59 سوره مبارکه‌ی مریم (19) را تلاوت می‌فرمودند: فَخَلَفَ مِن بَعدِهِم خَلف اَضاعُوا الصَّلوة...» یعنی: «پس از آنان، فرزندان ناشایسته‌ای روی کار آمدند که نماز را تباه کردند.» حضرت فرمودند: «پس از 60 سال افرادی روی کار خواهند آمد کهنماز را ضایع می‌کنند و در شهوات غوطه‌ور می‌شوند و به زودی نتیجه‌ي گمراهی خودرا خواهند دید.»¹² این پیش‌گویی اعجاب انگیز رسول اکرم(ص)حکایت از آن دارد که اگر مبداء سخن ایشان را هجرت پیامبر(ص)در نظر بگیریم آن‌گاه زمان جلوس یزید بر اریکه‌ی قدرت کاملاً منطبق با فرمایش حضرت خاتم الانبیا(ص)است. امامت افراد فاسدی مانند معاویه و یزید برای نماز جماعت و همدستی و همداستانی افراد کوته اندیشی که گرچه،تارک الصلوة نبودند اما از روح تعالیم عالیه‌ی اسلامی بویی نبرده بودند، مصداق کامل پیش‌گویی الهی رسول عالی قدر اسلام(ص) است. و اگر امام حسین(ع) در روز عاشورا سخن از احیاء دین جد بزرگوارش می‌گوید و در همه حال به تکریم نماز می‌پردازد، به لحاظ شرایط اسف انگیز آن دوران و انحراف عظیمی است که تنها امام حسین(ع) می‌تواند در مقابل آن بایستد و چنان که در احادیث و روایات فراوانی که از شیعه واهل سنت نقل شده است، شهادت امام حسین(ع) در این راه امری قطعی و غیر قابل اجتناب است و امام(ع) خود به خوبی از این سرانجام آگاه بود. سرانجامی که سرآغاز بود. سرآغازی بی سرانجام. نماز ظهر عاشورا دعوتی بود فراتر از زمان و مکان. و راز بزرگ دیگر نماز ظهر عاشورا تکیه بر این نکته‌ی عظیم است که روح مقاومت و پایداری، وانگیزه‌ی سلحشوری وجانبازی در جهاد بدون ارتباط با خالق یکتا پدید نخواهد آمد و این باور ژرف امام(ع) بود که: «وَا ستَعینوُا بِالصَّبرِوالصَّلوة.» در مورد دلبستگی حضرت سید الشهدا(ع) به نماز و اهمیتی که آن حضرت برای نماز و نماز گزاران قایل بوده‌اند احادیث و روایات متعددی نقل شده است. در برخی از این احادیث نیز حضرت خود راوی حدیثی از رسول اکرم(ص) یا پدر گرامی خود حضرت مولی الموحدین امام علی بن ابیطالب(ع) بوده‌اند، که مطالعه و بررسی مجموعه‌ی این احادیث و روایات بیان‌گر شأن وجایگاه این فریضه‌ی الهی در منظر آن حضرت است. به گونه‌ای که گویی نماز با نام آن حضرت عجین است و با زندگانی ایشان پیوندی عمیق ونا گسستنی دارد. شاید به همین لحاظ است که در زیارت نامه‌ی آن حضرت نیز نماز از جایگاهی بس شایسته و والا برخوردار است. چنان که خطاب به آن حضرت آمده است: «وَ اَشَهدُ اَنّکَ قَد اَقمَتَ الصَّلوةَ واَتَیتَ الزَّکوة وَاَمَرَتَ بِالمَعروُفِ وَنَهیتَ عَنِ المُنکَرِ واَطَعتَ الله وَ رَسوُلَه حتَی اَتیکَ الیَقینُ.»    

   منبع: روز دهم 1، مجموعه مقالات عاشورايي، به كوشش مركز پژوهش و نشر فرهنگ عاشورا

  پاورقي
9ـ تفسیر نمونه ـ جلد 4 ـ صفحات 99و100
10ـ تفسیر نمونه جلد 4 ـ صفحه 103
11ـ وسایل الشیعه ـ جلد 1 ـ باب 41
12ـ تفسیرنمونه جلد
13 ـ صفحه 103