پرسش و پاسخ(بخش يازدهم) تاریخ : پنجشنبه، 13 تير ماه ، 1387
موضوع : پرسش و پاسخ

عناصر مؤثر در كار تبليغ كدامند؟ در كار تبليغ دست كم بايد به هفت عنصر اساسي و جدي توجه داشته باشيم؛ عدم توجه به هر يك از اين عناصر حذف يكي از اركان كار و كاهش تأثيرگذاري در ارتباط و پيوند با مخاطب، موضوع و برنامه‌اي است كه پيش رو داريم.

الف) نكته‌ي اول و كليدي مخاطب شناسي است؛ من بدانم با چه كسي سخن مي‌گويم. منظور از مخاطب شناسي تنها فهم اين نيست كه مخاطب من در اين لحظه چگونه است، بلكه منظور توجه به كل جريان وجودي او، ويژگيهاي سني و مسائل خاص اوست؛ خسته است، با نشاط است، از سر اشتياق آمده يا به ناگزير مخاطب من است، كدام عطش و نياز را دارد تا من براساس آن سخن بگويم؛ چه پشتوانه‌هايي از واژگان دارد؛ چه اطلاعات قبلي در زمينه‌ي اين موضوع دارد؟ اگر كسي پيش‌تر به اين سؤالات پاسخ نداده باشد، اولين بحران و مشكل و نارسانا در جريان كار او ايجاد مي‌شود و آن هم، اين است كه ممكن است چيزي بگويد كه هرگز خواهش و عطش و نياز مخاطبش نباشد. ب) اصل دوم تبيين درست و برآيند صحيح از خود است: تو كه هستي كه قرار است سخن بگويي؟ من كه الان با شما سخن مي‌گويم فقط كلمات را به شما منتقل نمي‌كنم، همه‌ي من ،تمام پشتوانه‌ي شخصيتي، منش و روحيات من در مجموعه‌ي سخنان من وجود دارد؛ اگر پيش از طرح اين سخنان، با خود آن‌ها زندگي نكرده باشم و جذب منش و روح و وجود من نشده باشند، هرگز در شما تأثير نخواهم گذاشت. در روايت مشهوري است كه مي‌فرمايد: هر كس ديگران را وعظ كند،" من لم يعمل بعلمهزلّت موعظته عن القلوب كما يزلّ المطرُ عن الصفا" " هر كس خود به علم و دانشي كه دارد، عمل نكرده باشد موعظه‌ي او مثل لغزش قطرات باران از سطح سنگ باران خورده و صيقل يافته، خواهد لغزيد؛ يعني نفوذ نخواهد كرد و انتظار رويش هيچ گياهي و شكفتن هيچ بذر و دانه‌اي را از اين آبي كه ريخته مي‌شود نمي‌توان داشت. بعضي‌ها سخنانشان تنها گوش‌ها را مي‌نوازد و از گوش‌ها، به هوش‌ها و قلب‌ها راه نمي‌يابد؛ اين‌ افراد بايد در خويش ترديد نموده، خود را بررسي كنند که نكند اشكال از من است، بسياري اوقات بايد گفت به گيرنده دست نزنيد، اشكال از فرستنده است؛ مشكل در من فرستنده است، من اين‌جا ضعف و نقص دارم، به گفته‌هايم اطمينان ندارم؛ وقتي به مسائلي كه طرح مي‌كنم ، شك دارم، شما در فركانس و لرزش صداي من، اين را حس مي‌كنيد. گاه مي‌بينيد سخنران از همان اول سرفه مي‌‌كند، اين سرفه به شما مي‌گويد كه او آمادگي و تسلط لازم را بر موضوع ندارد. پس شخص عرضه كننده‌ مهم است. ببينيم زينب- سلام الله عليها- چه‌قدر بزرگ و مهم است. اين شخصيت، تازيانه خورده، توهين شده ، برادر و فرزند شهيد داده، فرزند برادر داده، خيمه‌هاي سوخته ديده، از باغ ارغواني عاشورا گذشته در خرابه‌هاي كوفه و شام بوده؛ [كمتر از خرابه‌هاي كوفه مي‌گويند، ولي به گمان من خرابه‌هاي كوفه از خرابه‌هاي شام بدتر بوده است، هر چند كه آنچه در شام گذشت هرگز در كوفه اتفاق نيفتاد. اما در اين خرابه‌ها آن ها را اذيت كردند، سنگ زدند ، شب ها مي آمدند پشت ديوار ها و شعار مي‌دادند، تهديد و تحقير مي كردند و از هر ابزاري براي شكستن آن‌ها استفاده مي‌كردند.] در چنين موقعيتي به خطبه مي‌ايستد و روشنگري مي‌كند و همه‌ي اندوخته‌ها، دوخته‌ها و برساخته‌هاي چهل و دوساله‌ي حكومت اموي را فرو مي‌ريزد. ج) عنصر سوم، محتوا و درون مايه‌اي كه قرار است عرضه كنيم: چه مي‌خواهيم بگوييم ، قصد مطرح نمودن چه مبحثي را داريم؟ آيا اين مبحث ضرورت امروز و نياز مخاطب‌هاست؟ من تا چه اندازه اين مطلب را پرورده‌ام، از چه منابع و مأخذي استفاده كرده‌ام؟ چه‌قدر در اين باره كه از كجا شروع شود و كجا تمام شود فكر كرده‌ام؟ خدا رحمت كند استاد مطهري را ، من از زبان فرزندش شنيدم كه مي‌گفت پدرم براي يك ساعت سخنراني، 30 ساعت مطالعه و 5 ساعت فكر مي‌كرد كه از كجا شروع كند و چگونه تمامش كند؛ يعني زماني را براي ظرف سازي و فضا سازي آن اختصاص مي داد. این مهم است كه چه مي‌خواهيم بگوييم و از كدام منبع استفاده مي‌كنيم، بحث و موضوع ما چه تناسبي با مخاطب دارد، با كدام موقعيت بايد همخوان باشد. د) عنصر چهارم، روش عرضه كردن و بسته بندي موضوعي است كه قصد بيان آن‌ را داريم؛ من مي‌خواهم سخن بگويم، مي‌خواهم موضوعي را بيان كنم، چگونه بگويم كه بهتر باشد؟ از چه فضا و موقعيت و شكل و روشي براي طرح مسأله استفاده كنم؟ مثالي بزنم: در بحث‌هاي معلمان و كلاس‌هايي كه براي دبيران و تدريس در كلاس دارم بارها گفته ام: (كه اين الگو براي سخنراني و مجلس داري و موقعيت‌هايي كه چند مخاطب دارد قابل توجه است.) خداوند از 114 درس خويش 29 درس را با رمز شروع كرده است؛ «بسم الله الرحمن الرحيم، كاف، ها، يا، عين، صاد» اول اين را گفتم چون با ايام تناسب و اين حروف را به كربلا تفسير كرده‌اند؛ كاف: كربلا، ها: هلاكت، يا: يزيد، عين: عاشورا، صاد: صبر. «الف لام ميم»، «الف لام ميم صاد» اين براي ما پيام دارد كه ما گاهي اوقات بحث خود را با يك رمز آغاز نماييم. بعضي سوره‌ها با سؤال شروع شده‌اند ما هم بحث خود را با سؤال شروع كنيم و ذهن مخاطب خود را به فضاي بحث بكشانيم. اين خيلي مهم است كه بدانيم از چه روشي استفاده كنيم؛ دقت كنيد كه روش‌ها از صبح تا بعدازظهر هم متفاوت است. اگر صبح سخنراني كنيد يك نوع سخنراني مي طلبد و اگر بعدازظهر، نوعي ديگر. مخاطب بعد از غذا گونه‌اي است، قبل از غذا به گونه‌اي ديگر. من گاهي بعدازظهرها سخنراني دارم نگران مي شوم، مخاطب من غذا خورده، گاه ماست هم خورده، مدام چرت مي رود، سر را به جلو مي كشاند حالا شما مي خواهيد براي او حرف بزنيد. به قول شاعر: ميان ابرو و چشم تو گير و داري بودمن اين ميانه شدم كشته اين چه كاري بود سخنرانی در عصر معادل 8 صبح نيست كه مخاطب چالاك و چابك، پرنشاط و سرحال و زنده آمده، و مخاطب شماست. اين‌كه مخاطب بعد از موقعيتي اندوه بار آمده يا فضايي شاد، با هم متفاوت است. بايد در اين موقعيت‌ها و مسائل دقيق بود؛ پس بسته بندي فكر يا بهره‌گيري از روش‌ها بسيار مهم است. هـ) نكته‌ي بعد فرآيندي است كه انسان طي مي‌كند؛ براي بحث چه مرحله بندي داريد؛ چگونه آغاز كنيم؟ چگونه به پايان برسانيم، ميانه‌ي بحث چگونه باشد، آيا مي توانم از مخاطبانم در بحث استفاده كنم؟ اگر قرار است استفاده كنم چگونه بايد اين كار را انجام دهم؟ براي اينكه آن‌ها را در بحث نگه دارم بايد در لابلاي سخنراني چه كار كنم؟ از لحاظ رواني اثبات شده كه مخاطبان 20 دقيقه بيشتر ثبات عاطفي ندارند، به‌خصوص اگر اين مخاطبان كودك باشند؛ مثلاً بچه‌هاي ابتدايي و راهنمايي بيشتر از 20 دقيقه نمي‌توانند تمركز كنند؛ پس من بايد حواسم باشد فضا را تغيير دهم؛ موقعيت جديد بسازم و دوباره ادامه دهم. شناخت موقعيت‌ها و ايجاد ايستگاه‌هايي براي تنفس و تغيير موقعيت و فضا، عنصر تأثيرگذار و مهمي است. و) عنصر مهم ديگر اين است كه ارزشيابي كنيم؛ يعني من پس از صحبتم بازتاب‌ها را بررسي كنم.خيلي مهم است. چهره‌ها نشان می دهند كه بحث خوب بوده یا نه، آيا مخاطب‌ها مطلب را گرفتند یا نه؟ الان همراه هستند يا بايد قطع كنيم و... ز) عنصر بعد طنين و پژواك است: طنين و پژواك؛ يعني، ببينيم بعد از طرح بحث چه خواهد شد؟ بايد چه كار كنيم؟ چه در خويش و چه در مخاطباني كه ممكن است در فرصت‌هاي ديگر آن‌ها را زيارت كنيم. اين‌ها ظرايف و لطايفي است كه بايد در كار تبليغي مدنظر باشند.